سرزمین خوزستان بدلیل دارا بودن موقعیت ویژه ی جغرافیایی و اقلیمی و همچنین به دلیل وجود رودخانه ها ی بزرگی همچون کارون ، کرخه ، دز ، مارون، داشته ها و امکانات وافری در خصوص کشاورزی ، صنعتی ، بازرگانی و اجتماعی به همراه داشته و در طول تاریخ اقوام مختلفی را در خود جای داده است . وجود ذخایر و شرایط ممتاز طبیعی همواره موقعیت مناسبی برای استقرار و اسکان اقوام مختلف را در این استان به وجود آورده که ساکنان آن با دانش بالا و هوش ذاتی و پشتکار  خود ، از آن غافل نبوده و حد اکثر استفاده را از این مواهب خدادادی نموده اند .وجود آثار معماری با ارزش در جای جای این سرزمین کهن، موید این تلاش و پشتکار است و تعداد بیشمار مراکز تاریخی که قدمت برخی از آنها به هزاره ی هشتم و نهم پیش از میلاد می رسد ، همه حاکی از توجهی است که از روزگار باستان تا به امروز به این استان پهناور و حاصلخیز شده است . برای مثال اولین استقرار و آغاز شهر نشینی ، اولین تصفیه خانه جهان با استفاده از قوانین فیزیکی ، اولین گیاه اهلی شده و ...همه در این استان اتفاق افتاده اند .

شهرستان اهواز :

شهرستان اهواز مرکز استان خوزستان است . این شهر بر خلاف ظاهر جدید آن که ازدوره ی  ناصر الدین شاه رونق  پیدا کرده است ، قدمتی همچون تمدن ایلام ، هخامنشی ، اشکانی و ساسانی را در دل خود جای داده است .ولی بدلیل توسعه  بی رویه شهر اغلب این آثار از بین رفته اند و عمده آثار باقی مانده مربوط به دوره ی معاصر می باشد . از جمله :

مجموعه  ی معین التجاره ( دوره ی قاجاریه )

پل سیاه ( دوره ی پهلوی اول )

پل سفید  یا معلق ( دوره پهلوی )

هتل قو ( دوره ی پهلوی اول )

دانشکده ی ادبیات ( دوره ی پهلوی اول )

بافت قدیم اهواز ( دوره ی قاجاریه تا دوریه ی پهلوی اول )

پل شادروان اهواز که پایه های پل سیاه بر روی بقایای این پل ساخته شده است .

شهرستان ایذه :

شهرستان ایذه در منطقه کوهستانی شمال و شمال شرقی خوزستان قرار دارد که با مرکز استان 205 کیلو متر فاصله دارد . این شهر مرکز ایالت آیاپیر در دوره ی ایلام بوده و یکی از موزه های بی نظیر سنگ نگاره در ایران و جهان محسوب می گردد. این شهر در دوره ی ایلیمائید ها ( پارت ها) نیز یکی از شهر های مهم بوده است. آثار دیدنی و با ارزش این شهر اغلب بصورت نگار کند(نقش برجسته) بر دل کوه هستند از جمله :

-کول فرح واقع در 5 کیلومتری شمال شهر ایذه که بر سر راه ایذه به شهرکرد قرار دارد .

- اشکفت سلمان که درجنوب شهر که در دل آن ، آثار و یادمانهای شاهزاده هانه ( هانی ) به چشم می خورد .

- شهسوار علاوه بر شیر های سنگی دارای نقوش بر جسته ای از دوره ی ایلام نیز می باشد .

- خونگ اژدر ( نوروزی ) یادمانی از دوره ی ایلیمائید ها است که بر سینه ی یک قطعه سنگ منفرد نقر( کنده )  شده است .

- از دیگر نقش برجسته ها می توان خونگ کما لوند و خونگ یار علی وند را نام برد .

- قلعه مدرسه واقع در 20کیلومتری جاده ی ایذه و شهرکرد ( دوره ی ایلخانی و تیموری )

- بنای با شکوه و زیبای قلعه اتابکان ( تاق تویله ) از دوره ی ایلخانی ( اتابکان لر بزرگ)، تیموری

- کوشک نورآباد- خوانین بختیار ی ( دوره ی قاجاریه )

 

شهرستان بهبهان :

بهبهان در جنوب شرقی استان خوزستان ودر فاصله 210 کیلو متری اهواز قرار دارد . این شهر با بافت زیبا و کهن خود، یکی از شهرهای مهم و باستانی استان خوزستان بوده و  دارای آثار متعدد و دیدنی می باشد :

شهر ارجان یا ارگان ( دوره ایلامی )

پل ساسانی خیر آباد (پیش از اسلام )

آتشکده ی خیر آباد ( دوره ی ساسانی )

کاروانسرای دژمهتابی ( دوره ی ساسانی )

مدسه ی خیر اباد ( روستای قلعه مدرسه )

مقبره ی امامزاده اباذر (زیدون – دوره ی اسلامی )

مقبره ی بشیر و نذیر ( دوره اسلامی ) مربوط به دو خا خام یهودی

حمام بخت خان ( دوره ی پهلوی اول  )

خانه ی نجف خان ( دوره ی  پهلوی اول )

راسته بازار بهبهان ( دوره پهلوی اول )

 

شهرستان دزفول ( دژ پل)

شهر دز فول در شمال اسان خوزستان و در 145 کیلومتر یاهواز قرار دارد . این شهر آثاری از دوره ی اسلامی و ساسانی را همچون گوهرهای گرانبها از گذشته های دور به یادگار دارد . آثاری همچون :

پل ساسانی به عنوان قدیمی ترین پل جهان که هنوز عبور و مرور بر روی آن جاری است .

بقایای شهر جندی شاپور( دوره ی ساسانی )

آسیابها ( دوره اسلامی )

مسجد جامع ( دوره ی صفوی )

آرامگاه یعقوب لیث – شاه ابو القاسم ( دوره ی صفوی )

مقبره سبزه قبا – برادر امام رضا ( دوره اسلامی )

بقعه ی شاه رکن الدین ( دوره اسلامی )

بقعه رود بند ( دوره اسلامی )

مسجد میان دره ( دوره اسلامی )

بقعه ی محمد ابن جعفر طیار – دارای گنبد رک( دوره ی صفوی )